Altın Alaşımları: Bakır, Gümüş, Çinko ve Paladyum Neden Katılır?

Bileziğinizin üzerinde "916" damgası var. Yani yaklaşık yüzde 91,6'sı altın. Peki geri kalan yüzde 8,4 ne? Ya da 14 ayar bir kolyede neredeyse yarıya yakın kısmı oluşturan metaller hangileri?

Takı altınının içindeki altın dışı metallere toplu olarak "alaşım metalleri" denir. Bunlar rastgele seçilmez. Her birinin takıya kazandırdığı bir özellik vardır: sertlik, renk, işlenebilirlik ya da dökümde kolaylık.

Bu rehberde bakır, gümüş, çinko, nikel ve paladyumun alaşımdaki görevini tek tek anlatıyoruz. Ardından ayar hesabını ve bozdururken alaşımın nasıl değerlendirildiğini ele alıyoruz. Ayarların genel karşılaştırması altın ayarı rehberimizde yer alıyor. Diğer konulara Altın Yorumları ana sayfasından ulaşabilirsiniz.

Saf altın neden tek başına takı olmaz?

Saf altın çok yumuşak bir metaldir. Kolayca çizilir, ezilir ve şekli bozulur. İnce bir zincir saf altından yapılsa kısa sürede uzar ya da kopar. Bir yüzüğün taş yuvası taşı uzun süre sıkı tutamaz.

Alaşım metalleri bu sorunu çözer. Altının kristal yapısına giren başka atomlar, metal katmanlarının birbiri üzerinde kaymasını zorlaştırır. Sonuçta altın sertleşir ve daha dayanıklı hâle gelir.

Ama bunun bir bedeli vardır. Alaşım oranı arttıkça takıdaki altın miktarı azalır. Bu yüzden ayar seçimi her zaman bir dengedir: Daha çok altın mı, daha çok dayanıklılık mı?

Altının bu yumuşaklığı ve kolay işlenmesi, altın neden paslanmaz rehberimizde anlattığımız fiziksel özelliklerden gelir.

Bakır: Sertlik ve sıcak renk

Bakır, sarı ve kırmızı tonlu takı altınlarında en yaygın alaşım metalidir. İki ana görevi vardır.

Sertlik verir. Metalurji araştırmalarında bakır eklendikçe altın alaşımlarının sertliğinin arttığı tutarlı biçimde görülür. Bu yüzden günlük kullanılan bilezik ve zincirlerde bakır önemli bir paya sahiptir.

Rengi ısıtır. Bakır oranı arttıkça altının rengi kızıla kayar. Rose ve kırmızı altının rengi buradan gelir. 18 ayar kırmızı altın için verilen örnek bileşimde altın yaklaşık yüzde 75, bakır yaklaşık yüzde 25'tir.

Bakırın bir dezavantajı da vardır. Alaşımda bakır oranı yüksek olduğunda, bazı koşullarda yüzeyde kararma görülebilir. Düşük ayarlı takılarda bu daha belirgin olabilir. Kararmanın nedenlerini altın kararması rehberimizde anlattık.

Gümüş: Rengi dengeleyen ve işlemeyi kolaylaştıran

Gümüş, bakırla birlikte en sık kullanılan alaşım metalidir. Altın ve gümüş birbirine her oranda karışabilir. Bu da gümüşü kolay kullanılan bir yardımcı yapar.

Gümüşün başlıca etkileri şunlardır:

• Rengi açar. Bakırın kızıllığını dengeler. Altın ile gümüş birlikte arttıkça renk daha açık, yeşile çalan bir sarıya döner.
• İşlenebilirliği etkiler. Gümüş, alaşımın dövülebilirliğini ve tel hâline getirilmesini etkiler. Kuyumcular bakır ve gümüş oranını birlikte ayarlayarak hem renk hem işlenebilirlik dengesini kurar.

Klasik sarı takı altınları büyük ölçüde altın, gümüş ve bakır üçlüsüne dayanır. Bakır ile gümüş arasındaki oran, aynı ayardaki iki takının renginin neden biraz farklı görünebildiğini de açıklar. Yeşil, mor ve siyah gibi sıra dışı renkleri ise renkli altın çeşitleri rehberimizde ele aldık.

Çinko: Dökümün sessiz yardımcısı

Çinko, alaşımda küçük oranlarda bulunur ama önemli bir iş görür. Kuyumculuk kaynaklarında çinkonun başlıca etkileri şöyle sıralanır:

• Oksijen tutucu olarak çalışır. Eritme sırasında alaşıma karışan oksijeni bağlar. Bu, dökümde gözenek oluşumunu azaltmaya yardım eder.
• Akışkanlığı artırır. Erimiş metalin kalıba daha iyi dolmasını kolaylaştırır. Bu, ince detaylı döküm takılarda yüzey kalitesine yansıyabilir.
• Erime noktasını düşürür. Alaşımın daha düşük sıcaklıkta erimesine katkı yapar.
• Rengi ayarlar. Bakırca zengin alaşımlarda az miktarda çinko rengi daha sarıya çekebilir.

Fazlası ise zarar verebilir. Gerekenden çok çinko, alaşımın rengini soldurabilir ve esnekliğini azaltabilir. Bu yüzden çinko oranı genellikle düşük tutulur.

Nikel ve paladyum: Beyaz altının iki yolu

Beyaz altın, sarı rengi bastıran beyaz metallerle yapılır. Bunlar arasında en çok bilinen ikisi nikel ve paladyumdur.

Nikel, metal alerjisinin en bilinen nedenlerinden biridir. Ciltte kaşıntı ya da kızarıklık yaşıyorsanız, beyaz altın alırken nikel içerip içermediğini sorun. Konuyu altın alerjisi rehberimizde ayrıntılı ele aldık.

Paladyum ise platin grubundan değerli bir metaldir. Kendi piyasası ve fiyatı vardır. Paladyumun kendisini platin ve paladyum rehberimizde tanıttık. Beyaz altın çoğu zaman rodyumla kaplanarak daha parlak bir beyaz elde edilir.

Bunların yanında üreticiler çok küçük oranlarda başka elementler de kullanabilir. Bazıları tane yapısını inceltmek, bazıları dökümü kolaylaştırmak içindir. Bu tarifler genellikle üreticilerin kendi formülleridir. Kuyumculukta bu metaller çoğu zaman hazır karışımlar hâlinde, "ön alaşım" olarak satılır.

Alaşımda ne kadar altın var? Basit hesap

Ayar ya da milyem, alaşımdaki saf altın payını gösterir. Hesap basittir:

Saf altın (gram) = Takının gramı × milyem ÷ 1000

Birkaç örnek, tamamen varsayımsal gramlarla:

• 20 gram 22 ayar (916) bilezik: 20 × 0,916 = yaklaşık 18,3 gram saf altın. Kalan yaklaşık 1,7 gram alaşım metalidir.
• 10 gram 18 ayar (750) yüzük: 10 × 0,750 = 7,5 gram saf altın. Kalan 2,5 gram alaşım metalidir.
• 10 gram 14 ayar (585) kolye: 10 × 0,585 = 5,85 gram saf altın. Kalan 4,15 gram alaşım metalidir.

Bu hesap, alaşımın renginden bağımsızdır. 18 ayar beyaz, sarı ya da rose altının her birinde saf altın payı aynıdır. Değişen yalnızca kalan kısmın tarifidir. Milyem kavramını milyem rehberimizde daha ayrıntılı anlattık.

Saf altın tarafında ise uluslararası piyasada külçeler için yüksek saflık standartları kullanılır. Has altının ne demek olduğunu has altın rehberimizde bulabilirsiniz.

Bozdururken alaşım metallerine ne olur?

Bir takıyı bozdurduğunuzda kuyumcu genellikle yalnızca içindeki saf altına göre ödeme yapar. Bakır, gümüş, çinko ya da nikel için ayrıca ödeme yapılmaz. Bu metallerin altına göre değeri düşüktür. Takıdaki paladyum gibi değerli metaller de çoğu zaman ayrı hesaplanmaz.

Bu yüzden düşük ayarlı bir takıda alaşım payı büyüdükçe, gram başına alacağınız tutar azalır. Ayrıca eritme ve arıtma sürecinde bir miktar kayıp oluşabilir. Bu kaybın nasıl hesaplandığını altında fire rehberimizde anlattık.

Hurda takıların nasıl değerlendirildiğini ise hurda altın rehberimizde bulabilirsiniz. Ayar konusunda şüpheniz varsa, kuyumcudan ayar tespiti yapmasını isteyin. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Sık sorulan sorular

22 ayar bilezikte altın dışında ne var? Genellikle bakır ve gümüş gibi alaşım metalleri. Kesin oranlar üreticinin tarifine göre değişir. Ayar damgası yalnızca altın payını garanti eder.

Alaşım metali çok olan altın daha mı dayanıklıdır? Genellikle evet. 14 ayar, 22 ayara göre daha serttir ve çizilmeye daha dayanıklıdır. Ama içindeki altın miktarı daha azdır.

Beyaz altın alerji yapar mı? Nikel içeren beyaz altın, nikel alerjisi olan kişilerde tepkiye yol açabilir. Paladyumlu beyaz altın bu açıdan daha uygun kabul edilir. Satıcıya içeriği sorun.

Kuyumcu alaşımdaki gümüş için para öder mi? Genellikle hayır. Bozdurma fiyatı takıdaki saf altın miktarına göre belirlenir. Diğer metaller ayrıca ücretlendirilmez.