Kazaziye Nedir? Altın ve Gümüş Telle Yapılan Örme Takı Sanatı

Trabzon'da kuyumcu vitrinlerine bakarken hasır bileziklerin yanında daha yumuşak dokulu, ipeksi parlayan küpeler ve püsküller görürsünüz. Bunların bir kısmı kazaziyedir. Uzaktan hasıra benzer. Yakından bakınca dokunun bambaşka bir mantıkla yapıldığı anlaşılır.

Kazaziye az bilinen ama Türkiye'de coğrafi işaretle korunan bir el sanatıdır. Bu rehberde kazaziyenin ne olduğunu, nasıl örüldüğünü, hasır ve telkariden farkını ve bir kazaziye takıyı alırken ya da bozdururken nelere bakmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Altın fiyatlarına ve diğer rehberlere Altın Yorumları ana sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kazaziye ne demek?

Kazaziye, çok ince çekilmiş altın ya da gümüş telin ipek veya naylon bir iplik üzerine sarılması ve bu sarılı telin örgü teknikleriyle takıya dönüştürülmesidir. Bu sanatı yapan ustaya "kazaz" denir.

Sözcük ipekle bağlantılıdır. Kazaz, eskiden ipek işiyle uğraşan kişiye verilen addır. Kazaziye de kabaca "ipek işi" anlamında kullanılır. Adı, tekniğin özünü iyi anlatır: metal, ipliğin üzerine sarılarak çalışılır.

Kazaziyenin en ayırt edici yanı, işin tamamen el ile yapılması ve kaynak kullanılmamasıdır. Parçalar ısıyla birbirine tutturulmaz, örgüyle birbirine bağlanır. Bu, onu telkariden ayıran temel farktır.

Kazaziye nasıl yapılır?

Yapım birkaç aşamada ilerler. Her aşama sabır ve göz alışkanlığı ister.

1. Tel çekilir. Altın ya da gümüş, giderek incelen deliklerden geçirilerek kıl inceliğinde tel hâline getirilir.
2. Tel ipliğe sarılır. İnce tel, ibrişim denen ipek iplik ya da naylon iplik üzerine sık ve yay gibi sarılır. Geleneksel olarak bunun için çıkrık kullanılır.
3. Sarılı tel örülür. Usta, bu sarılı teli tığ ve el yardımıyla seçtiği örgü tekniğine göre işler.
4. Parçalar birleştirilir. Örgü parçaları kaynakla değil, yine örgüyle ya da bağlantı halkalarıyla bir araya getirilir.
5. Son kontrol yapılır. Gerdirilen, düzeltilen ve temizlenen parça kullanıma hazır hâle gelir.

Coğrafi işaret kaydında aktarılan bilgilere göre kullanılan tel milimetrenin onda biri civarında, çok ince bir teldir. Bu incelik, kazaziyeye kumaşı andıran yumuşak bir doku verir.

Kazaziyede örgü teknikleri

Kazaziyede birden fazla örgü tekniği vardır. Kaynaklarda en sık şu adlar geçer:

Bir takıda genellikle birkaç teknik bir arada kullanılır. Örneğin bir kolyede balıksırtı zincir, top örgü süsler ve şemse düğümlü bir uç birlikte görülebilir. Teknik çeşitliliği, ustanın becerisini gösteren en önemli işaretlerden biridir.

Kazaziye, Trabzon hasırı ve telkari arasındaki fark

Üç el sanatı da ince telle yapılır ve üçü de Trabzon'da görülür. Bu yüzden sık karışır. Aradaki farkı tabloda görebilirsiniz:

Hasır hakkında ayrıntılı bilgiyi Trabzon hasırı nedir rehberimizde, telkariyi ise telkari sanatı rehberimizde bulabilirsiniz.

Kazaziye nerede yapılır, coğrafi işaret neyi kapsar?

Kaynaklara göre kazazlık Osmanlı döneminde Anadolu'nun farklı şehirlerinde de yapılan bir meslekti. Cumhuriyet döneminde ise süreklilik kazandığı yer ağırlıklı olarak Trabzon oldu. Bugün kazaziye denince akla ilk gelen şehir Trabzon'dur.

"Trabzon Kazaziyesi", Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 2017 yılında coğrafi işaret olarak tescil edildi. Başvuruyu Trabzon'daki kuyumcu ve saatçi esnafının odası yaptı. Coğrafi sınır Trabzon ili olarak belirlendi.

Coğrafi işaret, ürünün bir yöreyle ve o yöreye özgü üretim biçimiyle bağını korur. Kayıtta altın için 24, 22, 18 ve 14 ayar, gümüş için 925 ayar kullanılabileceği belirtilir. Bu tescil, Trabzon'un hasır ve telkari ürünleri için alınmış olan ayrı coğrafi işaretten farklıdır.

Kazaziyenin kökeni hakkında ise kaynaklar farklı görüşler ileri sürer. Bu yüzden kesin bir başlangıç tarihi vermek doğru olmaz. Anadolu'nun diğer yöresel takılarına Anadolu'da altın takı gelenekleri rehberimizde yer verdik.

Kazaziyeyle hangi takılar yapılır?

Kazaziye ilk dönemlerde daha çok kolye, küpe, bileklik ve tespih püskülü olarak yapılırdı. Bugün ürün yelpazesi genişledi. Kemer, düğme, muskalık ve çanta süsü gibi parçalar da görülür.

Kazaziyede gümüş, altından çok daha yaygındır. Gümüşün fiyatı daha erişilebilirdir ve ince tel çekmeye uygundur. Altın kazaziye daha az bulunur ve genellikle özel siparişle yapılır.

Kazaziye takı bozdurulurken değer nasıl hesaplanır?

Kazaziye, bozdururken dikkat isteyen bir takıdır. Çünkü içinde yalnızca metal yoktur.

• İplik payı. Tel, ipek ya da naylon bir ipliğin üzerine sarılır. İpliğin ağırlığı az olsa da tartılan ağırlığın tamamı metal değildir.
• Boncuk payı. Top örgüde telin içinde ahşap ya da plastik bir boncuk bulunabilir. Bu boncuk da ağırlığa katılır ama değeri yoktur.
• İşçilik payı. Kazaziyede emek çok yüksektir. Bozdururken kuyumcu bu emeği genellikle ödemez.

Bu nedenle kuyumcu, kazaziye bir takıyı tartıp doğrudan ayar ve gramla çarpmayabilir. Metal dışı malzeme için bir indirim yapabilir ya da takıyı eritip gerçek metal miktarını görmek isteyebilir. Bu indirimin ne kadar olacağı takıya ve kuyumcuya göre değişir.

Satın alırken bu yüzden şu soruları sorun: Takı kaç gram, bu gramın ne kadarı metal, ayar kaç? Bu bilgileri faturaya yazdırmak, ileride bozdururken işinizi kolaylaştırır. İşçiliğin fiyattaki yerini altında işçilik ücreti rehberimizde, gümüş ayarını ise 925 ayar gümüş rehberimizde anlattık.

Kazaziyeyi bir birikim aracından çok, bir el sanatı ürünü olarak görmek daha gerçekçidir. Saf altın fiyatlarını gram altın fiyat sayfamızda takip edebilirsiniz. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Kazaziye takının bakımı

Kazaziyede iplik bulunduğu için bakımı metal takılardan biraz farklıdır.

• Takıyı uzun süre suda bırakmayın. İpek iplik nemden etkilenebilir.
• Sert fırça ya da aşındırıcı ürün kullanmayın. İnce teller kolayca açılabilir.
• Parfüm ve kozmetik ürünlerini takıyı takmadan önce uygulayın.
• Gümüş kazaziyeyi kapalı bir kutuda saklayın. Bu, kararmayı yavaşlatır.
• Örgüsü açılan ya da sökülen bir parçayı kazaziye bilen bir ustaya götürün.

Sık sorulan sorular

Kazaziye ile Trabzon hasırı aynı şey mi? Hayır. Hasırda tel doğrudan örülür. Kazaziyede ise tel önce bir ipliğe sarılır, sonra örülür. Kazaziyede kaynak kullanılmaz.

Kazaziye altından mı yapılır, gümüşten mi? Her ikisiyle de yapılabilir. Ancak gümüş çok daha yaygındır. Altın kazaziye daha az görülür.

Kazaziye takı neden pahalı? Fiyatın büyük kısmı emektir. Çok ince tel, iplik üzerine sarılır ve elle örülür. Tek bir parça uzun saatler alabilir.

Kazaziye takıyı bozdurursam gramı kadar para alır mıyım? Her zaman almazsınız. İçindeki iplik ve boncuklar metal değildir. Kuyumcu bunları ve işçiliği hesaba katmadan yalnızca metal değerine göre fiyat verir.