Zirkon ile Pırlanta Nasıl Ayırt Edilir? Kuyumcunun Baktığı İpuçları

Elinizde parıl parıl bir tektaş yüzük var. Annenizden kalmış ya da bir arkadaşınız uygun fiyata satmak istiyor. Akla ilk gelen soru şu olur: "Bu taş pırlanta mı, yoksa zirkon mu?" Vitrinde ikisi de beyaz, ikisi de ışıl ışıl görünür. Fiyat farkı ise çok büyüktür.

Bu rehberde iki taşı birbirinden ayıran fiziksel özellikleri sade bir dille anlatıyoruz. Evde denenen yöntemlerin neden güvenilir olmadığını, kuyumcunun hangi cihazlarla baktığını ve alışverişte hangi belgeyi istemeniz gerektiğini göreceksiniz. Taşın kâğıt üzerindeki kimliğini okumak isterseniz pırlanta sertifikası nasıl okunur rehberimize geçebilirsiniz.

Altın ve takıyla ilgili diğer rehberlere Altın Yorumları ana sayfasından ulaşabilirsiniz.

Zirkon dediğimiz taş aslında nedir?

Kuyumcu dilinde "zirkon" denince çoğu zaman kübik zirkonya kastedilir. Bu, laboratuvarda üretilen, renksiz ve ucuz bir taklit taştır. Pırlanta görünümü vermek için yaygın biçimde kullanılır. Gümüş takılarda, moda takılarda ve düşük ayarlı altın modellerde sık görülür.

Doğada "zirkon" adında ayrı bir mineral de vardır. Bu doğal taş, kübik zirkonyayla aynı şey değildir. Türkiye'deki takı alışverişinde ise "zirkon taşlı" ifadesi neredeyse her zaman yapay taşı anlatır. Emin değilseniz satıcıya açıkça sorun: "Bu kübik zirkonya mı?"

Pırlanta ise elmasın, ışığı en iyi yansıtacak biçimde kesilmiş hâlidir. Yani her pırlanta bir elmastır. Kimyasal olarak saf karbondan oluşur. Zirkonya ise bambaşka bir malzemedir.

Bir de üçüncü bir aday var: laboratuvarda üretilmiş elmas. Bu taş taklit değildir; kimyasal ve fiziksel olarak elmastır. Doğal elmastan farkı kökenidir ve bu fark çoğu zaman yalnızca uzman laboratuvar cihazlarıyla anlaşılır. Kısacası "gerçek mi sahte mi" sorusunun yanına "doğal mı üretilmiş mi" sorusu da eklenmiştir.

Pırlanta ile zirkonu ayıran fiziksel özellikler

İki taşın farkı görünüşte değil, malzemenin kendisindedir. Uzmanların dayandığı temel özellikler şunlardır:

Tablodaki değerler mineraloji kaynaklarında yer alan genel değerlerdir. Bu özelliklerin her biri bir ipucu verir. Hiçbiri tek başına, cihaz ve tecrübe olmadan kesin hüküm kurdurmaz.

Sertlik ve aşınma izleri

Elmas çok sert olduğu için yıllarca takılsa bile faset kenarları keskin kalır. Zirkonya daha yumuşaktır. Uzun süre kullanılan bir zirkon taşın kenarlarında yuvarlanma, ufak çizikler ve matlaşma görülebilir. Eski bir yüzükte büyüteçle bakıldığında bu iz önemli bir işarettir.

Ağırlık farkı

Zirkonya elmastan belirgin biçimde daha ağırdır. Aynı çapta iki taştan zirkon olan daha fazla tartar. Montürden sökülmüş bir taşta kuyumcu ölçü alıp hassas teraziyle tartarak bu farkı yakalayabilir. Takıya bağlı bir taşta ise bu yöntem pratik değildir.

Işığın rengi

Zirkonya ışığı daha fazla renge ayırır. Güneş altında taşın içinde abartılı turuncu, mor ve yeşil çakmalar görürseniz bu bir ipucu olabilir. Ama ışık ortamı, kesim kalitesi ve taşın temizliği bu görüntüyü değiştirir. Tek başına bu gözleme güvenmeyin.

Evde yapılan testler neden yanıltır?

İnternette pek çok "ev testi" dolaşıyor. Taşa nefes üflemek, gazete yazısının üstüne koymak, suya atmak, çakmakla ısıtmak bunların en bilinenleri. Bu yöntemlerin ortak sorunu şudur: Ya yanlış sonuç verir ya da taşa ve takıya zarar verebilir.

• Buğu testi: Elmas ısıyı hızlı dağıttığı için buğu çabuk kaybolur, denir. Ama taşın temizliği, oda sıcaklığı ve nefesin miktarı sonucu değiştirir. Yanılma payı yüksektir.
• Yazı okuma testi: Yalnızca sökülmüş ve belirli kesimdeki taşlarda fikir verebilir. Montürdeki bir taşta işe yaramaz.
• Su testi: Hem elmas hem zirkonya sudan ağır olduğu için ikisi de batar. Ayırt etmez.
• Ateş ve sıcak-soğuk denemesi: Taşı çatlatabilir, montürdeki lehimi ve diğer taşları bozabilir. Kesinlikle önermiyoruz.

Bir de şunu bilin: Bu testlerin hiçbiri laboratuvarda üretilmiş elmasla doğal elması ayırmaz. Üretilmiş elmas da elmastır ve ev testlerinin hepsinden "elmas" gibi geçer.

Kuyumcu hangi cihazlarla kontrol eder?

Güvenilir sonuç için taşı işini bilen bir kuyumcuya ya da gemoloğa göstermek gerekir. Kontrol genellikle birkaç aşamada yapılır.

1. Lup ile inceleme: On kat büyüten bir lupla faset kenarlarına, yüzeydeki çiziklere ve taşın içindeki doğal izlere bakılır. Elmasın içindeki küçük doğal kristaller ya da izler bazen ipucu verir.
2. Isı iletkenliği cihazı: Ucu taşa değdirilen kalem biçiminde bir test cihazıdır. Zirkonya ısıyı iyi iletmediği için bu testten geçemez.
3. Çoklu test cihazı: Bazı taklitler, özellikle moissanit, ısı testinde elmasa benzer sonuç verebilir. Bu yüzden elektriksel iletkenliği de ölçen cihazlar kullanılır.
4. Laboratuvar incelemesi: Doğal ile üretilmiş elmas ayrımı için gerekir. Bu iş ileri düzey cihaz ister; her kuyumcuda bulunmaz.

Moissanit de zirkon gibi pırlanta görünümü veren ama ayrı bir malzemedir. Işığı çift kırdığı için büyüteçle bakıldığında faset kenarları bazen çiftlenmiş gibi görünür. Bu ayrımı da uzman yapar.

Takının kendisinden hangi ipuçları okunur?

Taşa dokunmadan da bazı işaretlere bakabilirsiniz. Ancak bunlar yalnızca şüphe uyandırır, kanıt değildir.

• Montürün metali: Pırlanta çoğunlukla 14 ya da 18 ayar altın veya platin gibi değerli bir metale takılır. Gümüş üzerinde büyük beyaz bir taş görürseniz zirkonya ihtimali artar. Altının ayarını okumak için 18 ayar altın rehberimize bakabilirsiniz.
• İç yüzeydeki damgalar: Bazı yüzüklerin iç kısmında ayar damgasının yanında taş ağırlığı ya da "CZ" kısaltması yer alabilir. CZ, kübik zirkonyanın İngilizce kısaltmasıdır.
• Taşın arka yüzü: Kapalı yuvalar, taşın altına folyo konmuş izlenimi veren parlaklık ve özensiz tırnaklar dikkat çeker.
• Fiyat ile taş büyüklüğü: Büyük bir taşın piyasa koşullarına göre çok düşük fiyatla satılması en sık görülen uyarıdır.

Damga ve görünüş taklit edilebilir. Sahte ayar damgaları konusunu sahte altın nasıl anlaşılır rehberimizde ayrıca anlattık. Taşta da benzer bir dikkat gerekir.

Satın alırken ve satarken nelere dikkat etmelisiniz?

Pırlantalı bir takı alırken asıl korumanız belgedir. Faturada taşın türü açıkça yazılmalıdır. "Taşlı yüzük" gibi genel bir ifade yeterli değildir. Şu bilgileri isteyin:

• Taşın türü: doğal elmas, laboratuvarda üretilmiş elmas ya da başka bir taş
• Merkez taşın karatı ve varsa toplam taş ağırlığı
• Metalin ayarı ve takının toplam gramı
• Varsa taşa ait sertifika numarası

Elinizdeki eski bir takıyı satmayı düşünüyorsanız önce taşın ne olduğunu öğrenin. Pek çok alıcı, taşın belgesi yoksa yalnızca altının değerini teklif eder. Taşın gerçekten pırlanta olduğu anlaşılırsa değerlendirme değişebilir. Pırlantalı takılarda fiyatın nasıl oluştuğunu pırlantalı takılarda değer rehberimizde ayrıntılı ele aldık.

İkinci el alışverişte daha da dikkatli olun. Satıcı "pırlanta" diyorsa bunu yazılı belgeyle desteklemesini isteyin. Şüpheniz varsa alımdan önce bağımsız bir uzmana gösterme hakkı talep edin. Tüketici hakları ve şikâyet yolları için güncel bilgiyi Ticaret Bakanlığı'ndan kontrol edin.

Zirkon taşlı takı kötü bir seçim mi?

Hayır. Zirkonya dürüstçe satıldığı sürece makul bir tercihtir. Günlük takmak için, kaybolma korkusu olmadan bir model denemek için ya da bütçeyi altına ayırmak için seçilebilir. Sorun taşın kendisi değil, pırlanta diye satılmasıdır.

Dikkat etmeniz gereken nokta, zirkon taşlı bir altın takının değerinin büyük ölçüde altından geldiğidir. Bozdururken taşın genellikle bir karşılığı olmaz. Taşlar sökülür ya da toplam tartıdan düşülür. Bu nedenle taşlı takının gramı ile içindeki altın aynı değildir. Bu ayrımı bilezik, kolye ve küpe gramları rehberimizde de görebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Pırlanta camı çizer mi, bu bir test olur mu? Elmas camı çizebilir ama zirkonya da camı çizebilecek kadar serttir. Bu yüzden cam testi ayırt edici değildir. Üstelik taşa zarar verebilir.

Isı test cihazından geçen taş kesin pırlanta mıdır? Kesin değildir. Moissanit gibi bazı taklitler bu testi geçebilir. Doğal ile üretilmiş elmas ayrımını da bu cihaz yapmaz.

Zirkon taşlı altın yüzük bozdurulursa taş için para alınır mı? Çoğu durumda alınmaz. Değerlendirme altının net ağırlığı ve ayarı üzerinden yapılır.

Laboratuvarda üretilmiş elmas sahte midir? Değildir; malzeme olarak elmastır. Ancak doğal elmastan farklı bir ürün olarak satılmalı ve faturada böyle yazılmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kesin sonuç için takınızı bir uzmana inceletin.