Bizans Solidusu Nedir? Yüzyıllarca Güvenilen Altın Sikkenin Hikâyesi

İstanbul'daki bir müzede, vitrinin köşesinde parmak ucu büyüklüğünde bir altın sikke görürsünüz. Bir yüzünde başında taç olan bir imparator, diğer yüzünde bir haç. Etiketinde tek kelime yazar: solidus. Bu küçük sikke, tarihte en uzun süre güven görmüş paralardan biridir.

Solidus yaklaşık yedi yüz yıl boyunca ağırlığını ve saflığını büyük ölçüde korudu. Akdeniz'den Orta Doğu'ya kadar tanındı. Komşu devletlerin paralarına örnek oldu. Sonunda değer kaybıyla tarihe karıştı.

Bu rehberde solidusun nasıl doğduğunu, neden güvenildiğini, nasıl çöktüğünü ve bugün altın alan biri için ne anlattığını sade bir dille anlatıyoruz. Anadolu'daki altın tarihinin genel çerçevesini merak ediyorsanız Anadolu'da altının kısa tarihi yazımıza da bakabilirsiniz. Güncel fiyatlar için Altın Yorumları ana sayfası her zaman elinizin altında.

Solidus nedir, ne zaman ortaya çıktı?

Solidus, Geç Roma ve Bizans döneminin altın sikkesidir. İlk örnekleri İmparator Diocletianus döneminde az sayıda basıldı. Geniş çapta dolaşıma sokan ise Büyük Konstantin oldu. Bu, 4. yüzyılın başında, 312 yılı civarında gerçekleşti.

Konstantin'in solidusu, bir Roma librasından 72 adet çıkacak biçimde basıldı. Bu da sikke başına yaklaşık 4,5 gram altın demekti. Saflığı çok yüksekti. Kaynaklar onu saf altına yakın bir sikke olarak tanımlar.

Solidus, daha önceki Roma altın sikkesi aureusun yerini aldı. Aureus 3. yüzyıldaki karışıklıklar sırasında sık sık hafifletilmişti. Yeni sikke, bu güvensizliğe bir cevaptı. Adı da bunu anlatır: Latincede "solidus", sağlam ve katı anlamına gelir.

330 yılında Konstantinopolis imparatorluğun yeni merkezi oldu. Şehirde basılan sikkelerin alt kısmında çoğu zaman "CONOB" yazısı görülür. Bu ibare, sikkenin Konstantinopolis darphanesinde basıldığını gösteren bir işarettir.

Solidus neden yüzyıllarca güven gördü?

Bir paranın uzun ömürlü olması tek bir nedene bağlı değildir. Solidus için birkaç unsur bir araya geldi.

Standart değişmedi. Sikkenin ağırlığı ve saflığı yaklaşık yedi yüzyıl boyunca büyük ölçüde korundu. 10. yüzyıla kadar ağırlık, boyut ve saflıkta ciddi bir değişiklik yapılmadı. İnsanlar elindeki solidusun bir sonraki nesilde de aynı altını taşıyacağını biliyordu.

Devlet onu kendi düzeninin merkezine koydu. Vergiler ve büyük ödemeler altın üzerinden hesaplanıyordu. Askerlere ve memurlara yapılan ödemelerde de altın önemli yer tutuyordu. Devlet hem veren hem alan taraf olunca sikkenin itibarını korumak da devletin çıkarına oldu.

Ticaret yolları onu taşıdı. Konstantinopolis, Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin kavşağındaydı. Tüccarlar solidusu uzak pazarlara götürdü. Sikke, imparatorluk sınırlarının çok ötesinde tanındı.

Burada küçük bir ayrım yapalım. Solidus günlük alışverişin parası değildi. Ekmek ya da zeytinyağı bronz sikkelerle alınırdı. Solidus büyük ödemelerin, vergilerin ve birikimin parasıydı. Bugün de altının günlük harcamadan çok birikim için tutulması bu açıdan tanıdık gelir.

Solidusun üzerinde neler vardı?

Solidusun ön yüzünde genellikle imparatorun portresi yer alırdı. Erken dönemlerde imparator profilden, sonraki yüzyıllarda daha çok cepheden gösterildi. Arka yüzde zafer tanrıçası, haç ya da imparatorluk sembolleri bulunurdu.

7. yüzyılın sonunda önemli bir değişiklik oldu. İmparator II. Justinianos döneminde, 692 yılından kısa süre sonra, solidusun ön yüzüne İsa'nın portresi kondu. Bu, İsa'nın bir sikkede gösterildiği bilinen ilk örnek kabul edilir. İmparatorun portresi ise arka yüze geçti.

Bu ayrıntılar bugün koleksiyoncular için de önemlidir. Portrenin biçimi, yazılar ve darphane işareti, bir sikkenin hangi döneme ait olduğunu anlamanın ipuçlarıdır. Osmanlı sikkelerinde benzer bir okuma tuğra ve tarih üzerinden yapılır. Bunu Osmanlı altın sikkeleri rehberimizde anlattık.

Nomisma, bezant, dinar: Solidusun izleri

Solidus farklı dillerde farklı adlarla anıldı. Bizans'ın Yunanca konuşan dünyasında ona "nomisma" dendi. Batı Avrupa'da ise Bizans altın sikkeleri genel olarak "bezant" adıyla tanındı. Bu ad, Bizans kentinin adından gelir.

Solidusun etkisi yalnızca adlarla sınırlı kalmadı:

• İslam dünyasının dinarı: 7. yüzyılın sonunda Emevî halifesi Abdülmelik, Bizans tarzı sikkeler yerine yalnızca yazı taşıyan altın dinarlar bastırdı. Bu dinarlar, solidusun yerleşik bir standart olduğu bir dünyada doğdu ve onunla birlikte dolaştı.
• Batı'nın hesap birimleri: Solidus adı Batı Avrupa'da uzun süre bir hesap birimi olarak yaşadı. İtalyanca "soldo" ve Fransızca "sou" bu kökten gelir.
• İngiliz şilini: Eski İngiliz para sisteminde şilin "s" harfiyle kısaltılırdı. Bu harf, solidusun baş harfidir.

Bir sikkenin adı, basımı bittikten yüzyıllar sonra bile dilde yaşayabiliyor. Bu, solidusun ne kadar derin bir iz bıraktığını gösterir.

Solidus nasıl değer kaybetti?

Uzun istikrarın sonu 11. yüzyılda geldi. Bizans o dönemde savaşlar ve mali sıkıntılarla boğuşuyordu. Devlet harcamalarını karşılamak için kestirme bir yol seçildi: Sikkedeki altın oranı azaltıldı.

Bu süreç IV. Mikhail döneminde (1034–1041) başladı. Sonraki imparatorlarla hızlandı. VII. Mikhail döneminde sikke yaklaşık 14 ayara, III. Nikephoros döneminde yaklaşık 8 ayara kadar indi. Dışarıdan bakınca sikke hâlâ altın rengindeydi. Ama içindeki altın eskisinin çok altındaydı.

Böyle dönemlerde insanlar genellikle eski ve saf sikkeleri saklamayı, yenilerini ise elden çıkarmayı tercih eder. Paraya duyulan güven sarsılır. Yüzyıllardır sorgulanmayan bir standart, birkaç on yılda çözüldü.

Hyperpyron ve Bizans altın sikkesinin sonu

İmparator I. Aleksios Komnenos 1092 yılında para sistemini baştan düzenledi. Eski sikkenin yerine "hyperpyron" adlı yeni bir altın sikke getirdi. Hyperpyron, eski solidus kadar saf değildi. Saflığı yaklaşık 20,5 ayar düzeyindeydi. Yine de bozulmuş sikkelere göre güveni yeniden kurmaya yardımcı oldu.

Hyperpyron da zamanla değer kaybetti. 14. yüzyılın ortalarında Bizans'ta altın sikke basımı tamamen sona erdi. Yerine daha büyük bir gümüş sikke kullanılmaya başlandı. Hyperpyron adı bir süre yalnızca hesap birimi olarak yaşadı.

Bu hikâye, değer kaybının nasıl işlediğini gösteren eski bir örnektir. Bir para aniden değil, adım adım zayıflar. Altının neden yüzyıllar boyunca değer saklama aracı olarak görüldüğünü altın neden değerlidir yazımızda ele aldık.

Solidus bugün altın alan birine ne anlatır?

Bizans'ın sikkesiyle bugünkü çeyrek altın arasında doğrudan bir bağ yok. Ama aynı soruların cevabı aranır: Bu sikke ne kadar ağır, ne kadar saf ve onu kim garanti ediyor?

Solidusun öğrettiği üç basit ders şöyle sıralanabilir:

1. Ağırlık ve ayar her şeydir. Bir sikkenin değeri, rengi ya da üzerindeki portreyle değil, içindeki saf altınla ölçülür. Ayar kavramını altın ayarı rehberimizde anlattık.
2. Güven, standarda bağlıdır. Solidus, standardı korunduğu sürece güvenildi. Bugün Darphane'nin bastığı ziynet altınlarının ve uluslararası yatırım sikkelerinin değeri de aynı ilkeye dayanır.
3. Görünüş yanıltabilir. Değer kaybeden solidus da altın rengindeydi. Bugün de bir sikkenin gerçek değerini anlamak için tartı ve ölçüm gerekir.

Modern altın sikkelerle karşılaştırma yapmak isterseniz dünyaca ünlü yatırım sikkeleri ve İngiliz altını Sovereign rehberlerimize göz atabilirsiniz.

Elinize antik bir altın sikke geçerse ne yapmalısınız?

Türkiye'de toprak altından çıkan antik eserler, sikkeler dahil, kültür varlığı sayılabilir. Bu konu 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile düzenlenir. Böyle bir buluntuyu yetkili makamlara bildirmek yasal bir yükümlülüktür.

Bir antik sikkeyi kuyumcuya bozdurmaya çalışmak hem yasal sorun doğurabilir hem de tarihî bir eseri yok edebilir. Ayrıca piyasada çok sayıda taklit Bizans sikkesi dolaşır. Rengi altın gibi görünen her eski sikke gerçek değildir.

Ailenizden kalan ve kaynağı belli bir sikke varsa, uzman bir nümismatiğe ya da müzeye danışmak en doğru yoldur. Güncel kuralları Mevzuat Bilgi Sistemi'nden kontrol edin. Define arama ve buluntularla ilgili kuralları define ve dedektör rehberimizde ayrıca anlattık.

Sık sorulan sorular

Bizans solidusu kaç gramdır? Büyük Konstantin döneminde bir Roma librasından 72 adet basıldı. Bu da yaklaşık 4,5 gram demektir. Aşınma ve dönem farkları nedeniyle tek tek sikkelerde küçük farklar görülebilir.

Solidus kaç ayardı? Uzun süre saf altına çok yakın bir saflıkta basıldı. 11. yüzyıldaki değer kaybıyla birlikte ayarı önemli ölçüde düştü.

Bezant ile solidus aynı şey mi? Bezant, Batı Avrupa'da Bizans altın sikkelerine verilen genel addır. Solidus için de, ondan sonra gelen hyperpyron için de kullanıldı.

Bizans altın sikkesi ne zaman sona erdi? 1092'de solidusun yerini hyperpyron aldı. Bizans'ta altın sikke basımı ise 14. yüzyılın ortalarında tamamen sona erdi.

Evde bulduğum eski sikkeyi satabilir miyim? Antik sikkeler kültür varlığı sayılabilir ve özel kurallara tabidir. Satmadan önce yetkili kurumlara ve güncel mevzuata danışın.