Osmanlı Altın Sikkeleri: Hamit, Mecidiye, Reşat ve Diğerleri Nasıl Ayırt Edilir?

Dedenizden kalan bir kutuda, üzerinde Osmanlıca yazılar olan birkaç altın sikke buldunuz. Kimisi "Hamit", kimisi "Reşat" diye anılıyor. Kuyumcu birine bir isim veriyor, komşunuz başka bir isim söylüyor. Hangisi hangisi, gerçekten eski mi, yoksa yeni basım mı?

Osmanlı altın sikkeleri, padişahın adıyla anılır. Bu yüzden sikkeyi tanımanın yolu, üzerindeki tuğrayı ve tarihi okumaktan geçer. Arapça harfleri bilmeseniz bile birkaç ipucu ile sikkenin dönemini kabaca anlayabilirsiniz.

Bu rehberde başlıca Osmanlı altın sikkelerini, onları birbirinden ayıran işaretleri ve koleksiyon değerinin nasıl oluştuğunu anlatıyoruz. Reşat altınına özel ayrıntılar için Reşat altını nedir rehberimize bakabilirsiniz. Altın piyasasıyla ilgili güncel bilgiler ise Altın Yorumları ana sayfasında.

Osmanlı altın sikkelerine neden padişah adı verilir?

Osmanlı'da sikke basmak, egemenliğin işaretlerinden biriydi. Her padişah tahta çıktığında kendi adına para bastırırdı. Sikkenin bir yüzünde padişahın tuğrası, yani onun özel imzası bulunurdu.

Halk da bu sikkeleri padişahın adıyla andı. II. Abdülhamid döneminin altınlarına "Hamit", Sultan Abdülmecid dönemininkilere "Mecidiye", Sultan Abdülaziz dönemininkilere "Aziziye", V. Mehmed Reşad dönemininkilere "Reşat" denir.

Burada küçük bir not: "Mecidiye" adı aslında en çok Abdülmecid döneminin 20 kuruşluk gümüş sikkesi için kullanılır. Piyasada aynı dönemin altınları da zaman zaman "Mecidiye altını" diye anılır. Bir kuyumcu "Mecidiye" dediğinde, gümüşten mi altından mı söz ettiğini sormak iyi olur.

1844 düzenlemesi ve altın lira

Bugün "Osmanlı altını" denince akla gelen sikkelerin çoğu, 1844 yılında yapılan para düzenlemesinden sonraki döneme aittir. Tashih-i sikke olarak bilinen bu düzenleme, Sultan Abdülmecid döneminde yapıldı. Para sistemi altın ve gümüşe dayalı, daha düzenli bir yapıya kavuştu.

Bu sistemin temel altın sikkesi 100 kuruşluk altın liraydı. Katalog kayıtlarına göre bu sikkeler yaklaşık 7,2 gram ağırlığında ve 22 ayara yakın, yani yaklaşık 917 milyem saflıktadır. Aynı standart sonraki padişahlar döneminde de sürdü.

Altın lira dışında başka boylar da basıldı:

Bugünkü Ata lira ve Cumhuriyet altınının ağırlığı da bu eski lira standardına yakındır. Bu bağlantıyı Ata lira nedir rehberimizde anlattık.

Tuğra ve tarih: Sikkenin kime ait olduğunu nasıl okursunuz?

Bir Osmanlı altınını tanımak için iki şeye bakılır: tuğra ve tarih. Tuğra her padişah için farklıdır. Tarih ise çoğu zaman sizi şaşırtabilecek bir sistemle yazılır.

Cülus tarihi ve saltanat yılı

1844 sonrası pek çok Osmanlı sikkesinde tarih iki parçalıdır. Büyük rakam, padişahın tahta çıktığı yılı Hicri takvimle gösterir. Buna cülus tarihi denir. Yanındaki ya da altındaki küçük rakam ise sikkenin saltanatın kaçıncı yılında basıldığını gösterir.

Yani aynı padişahın bütün sikkelerinde büyük rakam aynıdır. Basım yılını küçük rakam belirler. Örneğin 1293 ve yanında 1 yazan bir sikke, tahta çıkış yılında basılmıştır. 1293 ve 30 yazan bir sikke ise saltanatın 30. yılına aittir.

Bilinen cülus yılları

Başlıca padişahların sikkelerinde görülen cülus yılları şöyledir:

• Sultan Abdülmecid: 1255
• Sultan Abdülaziz: 1277
• II. Abdülhamid: 1293
• V. Mehmed Reşad: 1327

Bir ayrıntı daha var. V. Murad da 1293 yılında kısa bir süre tahtta kaldı. Bu yüzden 1293 tarihli bir sikkenin Hamit mi, V. Murad dönemi mi olduğunu anlamak için tuğraya bakmak gerekir. V. Murad sikkeleri çok kısa bir dönemde basıldığından nadirdir ve mutlaka uzman incelemesi ister.

Osmanlıca rakamlar bugün kullandığımız rakamlardan farklı görünür. Bir rakam tablosuyla karşılaştırarak okumak birkaç denemede kolaylaşır.

Hamit, Mecidiye, Aziziye ve Reşat arasındaki farklar

Bu sikkeleri birbirinden ayıran şey, büyük ölçüde dönem ve tasarımdır. Ağırlık ve ayar standardı aynı sisteme dayandığı için altın içerikleri birbirine yakındır.

Hamit altını: II. Abdülhamid'in saltanatı yaklaşık 33 yıl sürdü. Bu yüzden Hamit altınları çok farklı saltanat yıllarıyla bulunur. Bazı yıllar diğerlerinden daha nadir olabilir.

Reşat altını: V. Mehmed Reşad döneminde, padişahın Bursa, Edirne, Selanik, Manastır ve Kosova ziyaretleri anısına üzerinde şehir adı bulunan sikkeler basıldı. Bu ziyaret sikkeleri koleksiyoncuların özellikle ilgilendiği bir seridir.

Bazı dönemlerde aynı değerde hem sade hem daha süslü sikkeler basıldı. Koleksiyon kataloglarında süslü olanlar "ziynet" ya da "lüks" tip olarak ayrı listelenir. Bunlar genellikle daha geniş çaplı, daha ince ve kenar süslemelidir. Takı olarak kullanılmaya daha uygun oldukları için düğünlerde de tercih edilmişlerdir.

Yeni basım mı, tarihî sikke mi?

Bu, Osmanlı altını sahibinin en çok merak ettiği sorudur. Bugün kuyumculardaki Hamit ve Reşat altınlarının büyük çoğunluğu, eski tasarımla yeniden basılmış ürünlerdir. Bu ürünler takı ve ziynet amacıyla üretilir. Tarihî para değildir.

Yeni basımlar kötü ürün demek değildir. Altın içerikleri belirlidir ve ziynet olarak alınıp satılır. Ama koleksiyon değeri taşımazlar.

Tarihî bir sikkeyi yeni basımdan ayırmak için uzmanlar şunlara bakar:

• Aşınma: Yüz yılı aşkın süre elden ele geçmiş sikkelerde doğal aşınma görülür. Yeni basımlar genellikle keskin ve parlaktır.
• Kalıp ayrıntıları: Harflerin ve süslemelerin inceliği, tarihî kalıplarla birebir uyuşmalıdır.
• Tarih uyumu: Cülus yılı ile saltanat yılı birbiriyle tutarlı olmalıdır. Örneğin bir padişahın saltanatı süresinden daha büyük bir saltanat yılı görünmemelidir.
• Ağırlık ve çap: Katalogdaki değerlere uygunluk kontrol edilir.
• Delik ve lehim izi: Takıya dönüştürülmüş sikkelerde halka izi ya da delik bulunabilir. Bu izler koleksiyon değerini düşürür.

Kesin karar için tek başınıza bu kontrollere güvenmeyin. Sahte ya da taklit sikkeler de piyasada dolaşır. Genel uyarı işaretlerini sahte altın nasıl anlaşılır rehberimizde topladık.

Koleksiyon değeri nasıl oluşur?

Tarihî bir Osmanlı altınının değeri iki parçadan oluşur: içindeki altının değeri ve koleksiyon primi. Altın değeri, ağırlık ve ayar üzerinden hesaplanır. Koleksiyon primi ise şu etkenlere bağlıdır:

1. Nadirlik: Az basılmış yıllar ve darphane türleri daha çok aranır.
2. Korunma durumu: Aşınması az, temiz yüzeyli sikkeler daha değerlidir.
3. Özgünlük: Temizlenmemiş, cilalanmamış, delinmemiş olması önemlidir.
4. Talep: Belirli bir seriyi tamamlamaya çalışan koleksiyoncuların ilgisi fiyatı etkiler.

Burada sık yapılan bir hata var: Sikkeyi parlatmak. Evde temizlenen ya da cilalanan eski bir sikke, koleksiyoncu gözünde değer kaybedebilir. Eski sikkeyi olduğu gibi saklayın. Takı temizliği için verdiğimiz önerileri altın takılar nasıl temizlenir rehberimizde bulabilirsiniz. Ama bu öneriler eski sikkeler için geçerli değildir.

Elinizdeki Osmanlı altınını satmadan önce

Aileden kalan bir sikkeyi hemen bozdurmak yerine birkaç adım atmak iyi olur. Hurda fiyatına satılan tarihî bir sikke, koleksiyon priminin tamamen kaybolması demektir.

• Sikkeyi tartın ve iki yüzünü net biçimde fotoğraflayın.
• Tuğrayı ve tarihi bir katalogla karşılaştırın.
• Bir numismatik uzmanına ya da eski para konusunda deneyimli bir kuyumcuya gösterin.
• Birden fazla teklif alın. Tek bir teklif yanıltıcı olabilir.

Kültür varlığı niteliği taşıyabilecek eserlerin alım satımı ve yurt dışına çıkarılması ayrı kurallara bağlıdır. Ayrıntılar için ilgili mevzuatı Mevzuat Bilgi Sistemi'nden ya da müze müdürlüklerinden öğrenin. Yurt dışına altın çıkarmanın genel kuralları için yurt dışına altın çıkarmak rehberimize bakabilirsiniz.

Sikke yeni basım çıkarsa, ziynet altın gibi değerlendirilir. Bu durumda bozdurma sırasında dikkat edilecek noktaları altın bozdururken dikkat edilecekler rehberimizde anlattık. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Osmanlı altını ile Cumhuriyet altını aynı şey mi?

Hayır. Cumhuriyet altını, Türkiye Cumhuriyeti döneminde Darphane tarafından basılan modern bir ziynet altınıdır. Üzerinde Atatürk portresi bulunur. Osmanlı altınlarında ise padişah tuğrası ve Osmanlıca yazılar vardır.

Ağırlık ve ayar bakımından benzerlik vardır, çünkü ikisi de eski lira standardına dayanır. Ama tarih, tasarım ve koleksiyon değeri bakımından farklı ürünlerdir. Cumhuriyet altınının özelliklerini tam altın ve Cumhuriyet altını farkı rehberimizde anlattık.

Sık sorulan sorular

Hamit altını hangi padişah dönemine aittir? Hamit altını, II. Abdülhamid dönemine (1876–1909) aittir. Sikkede cülus yılı olarak Hicri 1293 görülür.

Mecidiye altın mı gümüş mü? Mecidiye adı en çok Abdülmecid döneminin 20 kuruşluk gümüş sikkesi için kullanılır. Aynı dönemin altın sikkeleri de piyasada bazen Mecidiye diye anılır.

Osmanlı altın lirası kaç gramdır? Katalog kayıtlarına göre 100 kuruşluk altın lira yaklaşık 7,2 gram ve yaklaşık 22 ayardır.

Eski bir Osmanlı altınının değeri sadece gramına göre mi belirlenir? Hayır. Tarihî sikkelerde nadirlik ve korunma durumu da değeri etkiler. Altın içeriğinin değerini görmek için Cumhuriyet altını fiyat sayfamıza bakabilirsiniz.