Altında Opsiyon Nedir? Alım ve Satım Opsiyonunun Basit Anlatımı

Altın haberlerinde bazen "opsiyon piyasasında yoğun alım", "1 milyar dolarlık opsiyon vadesi doluyor" gibi cümleler geçer. Kulağa teknik gelir. Oysa opsiyonun temel fikri gündelik hayattan tanıdıktır: Bir şeyi ileride, bugünden belirlenen bir fiyattan alma hakkı için küçük bir bedel ödemek.

Örneğin beğendiğiniz bir ev için kapora verdiğinizi düşünün. Kapora, evi belirli bir fiyattan alma hakkını size ayırır. Vazgeçerseniz kaporayı kaybedersiniz ama evi almak zorunda kalmazsınız. Opsiyon da benzer bir haktır.

Bu rehberde altın opsiyonunu, alım ve satım opsiyonu farkını, primi ve riskleri basit örneklerle anlatıyoruz. Genel piyasa bilgisi için Altın Yorumları ana sayfasına de göz atabilirsiniz. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Opsiyon nedir, vadeli işlemden farkı ne?

Opsiyon, alıcısına bir hak veren sözleşmedir. Bu hak, belirli bir varlığı belirli bir fiyattan, belirli bir tarihte ya da o tarihe kadar alma veya satma hakkıdır. Altın opsiyonunda bu varlık altındır ya da altın vadeli sözleşmesidir.

Vadeli işlemde iki taraf da yükümlüdür. Fiyat ne olursa olsun sözleşme vade sonunda hesaplaşılır. Opsiyonda ise ayrım vardır. Opsiyonu alan kişinin hakkı, opsiyonu satan kişinin yükümlülüğü olur.

Vadeli işlemlerin teminat ve vade mantığını altında vadeli işlemler rehberimizde anlattık.

Opsiyonun dört temel kavramı

Opsiyonu anlamak için dört terimi bilmek yeter:

• Dayanak varlık: Opsiyonun üzerine yazıldığı varlık. Altın opsiyonunda ons altın ya da altın vadeli sözleşmesi.
• Kullanım fiyatı: Hakkın kullanılacağı sabit fiyat. İngilizcede "strike" denir.
• Vade: Hakkın geçerli olduğu son tarih.
• Prim: Opsiyonu almak için ödenen bedel. Opsiyonun fiyatı da diyebiliriz.

Bir de kullanım şekli vardır. Avrupa tipi opsiyon yalnızca vade gününde kullanılabilir. Amerikan tipi ise vadeye kadar herhangi bir günde kullanılabilir. Hangi tipin geçerli olduğu sözleşmede yazar.

Alım opsiyonu (call) nasıl çalışır?

Alım opsiyonu, altını kullanım fiyatından satın alma hakkı verir. Altın fiyatının yükselmesi ihtimaline karşı kullanılır.

Basit bir örnek verelim. Rakamlar gerçek fiyat değil, varsayımdır. Ons altının bugün 2.000 dolar olduğunu varsayalım. Kullanım fiyatı 2.100 dolar olan, üç ay vadeli bir alım opsiyonu için ons başına 30 dolar prim ödüyorsunuz.

Vade geldiğinde üç durum olabilir:

1. Ons 2.300 dolar olursa: Altını 2.100 dolardan alma hakkınız değerlidir. Fark 200 dolardır. Ödediğiniz 30 dolar primi düşünce ons başına net sonuç yaklaşık 170 dolar lehtedir.
2. Ons 2.120 dolar olursa: Hak kullanılabilir ama fark 20 dolardır. Primi düşünce ons başına 10 dolar zarar kalır.
3. Ons 2.050 dolar olursa: Hakkı kullanmak anlamsızdır. Opsiyon değersiz biter. Kaybınız ödediğiniz 30 dolar primdir.

Bu örnekteki önemli nokta şudur: Alıcının kaybı primle sınırlıdır. Kazancı ise fiyat yükseldikçe artabilir. Başabaş noktası, kullanım fiyatı ile primin toplamıdır. Bu örnekte 2.130 dolardır.

Satım opsiyonu (put) nasıl çalışır?

Satım opsiyonu, altını kullanım fiyatından satma hakkı verir. Fiyat düşüşüne karşı bir tür sigorta gibi düşünülebilir.

Yine varsayımsal rakamlarla anlatalım. Bunlar gerçek fiyat değil, örnektir. Elinizde altın olan bir işletme olduğunuzu düşünün. Ons 2.000 dolarken, kullanım fiyatı 1.900 dolar olan bir satım opsiyonu için ons başına 25 dolar prim ödüyorsunuz.

• Ons vade sonunda 1.700 dolara düşerse, altını 1.900 dolardan satma hakkınız değerlidir. Stoktaki değer kaybının bir kısmı dengelenir.
• Ons 2.100 dolara çıkarsa, opsiyonu kullanmazsınız. Primi kaybedersiniz ama elinizdeki altın değer kazanmıştır.

Bu yapı, kasko sigortasına benzer. Kaza olmazsa ödediğiniz prim geri gelmez. Ama kaza olursa zararınızın bir kısmı karşılanır.

Opsiyonu satan kişinin riski neden büyüktür?

Her opsiyonun bir alıcısı, bir de satıcısı vardır. Satıcıya "opsiyon yazan" da denir. Satıcı primi peşin alır. Karşılığında, alıcı hakkını kullanırsa yükümlülüğü yerine getirmek zorundadır.

Alım opsiyonu satan kişiyi düşünün. Fiyat sert yükselirse, altını düşük kullanım fiyatından vermek zorunda kalır. Fiyat ne kadar çıkarsa zararı o kadar büyür. Kazancı ise başta aldığı primle sınırlıdır.

Bu yüzden opsiyon satıcısından teminat istenir. Opsiyon satmak, "küçük ama düzenli prim geliri" gibi görünebilir. Ama nadir görülen sert fiyat hareketlerinde zarar, toplanan primlerin çok üstüne çıkabilir. Bireysel yatırımcıların en çok zorlandığı taraf burasıdır.

Opsiyon priminin fiyatını ne belirler?

Prim, rastgele bir rakam değildir. Birkaç etkene bağlıdır:

• Altının güncel fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki mesafe: Kullanım fiyatı güncel fiyata yakınsa prim genellikle daha yüksektir.
• Vadeye kalan süre: Süre uzadıkça fiyatın hareket etme ihtimali artar. Bu da primi yükseltir.
• Oynaklık: Fiyatların sert dalgalandığı dönemlerde opsiyon primleri pahalanır.
• Faiz ve taşıma maliyeti: Daha küçük bir etkendir ama hesaba girer.

Zaman ilerledikçe, diğer her şey aynı kalsa bile opsiyonun değeri azalır. Buna zaman değeri kaybı denir. Opsiyon alıcısı için saat, aleyhine işler. Ons fiyatını hareket ettiren etkenleri altın fiyatını etkileyen faktörler rehberimizde bulabilirsiniz.

Türkiye'de altın opsiyonu nerede işlem görür?

Uluslararası piyasada altın opsiyonları büyük vadeli işlem borsalarında yaygın olarak işlem görür. Haberlerdeki "opsiyon vadesi" ifadeleri genellikle bu piyasalara aittir.

Türkiye'de Borsa İstanbul'un VİOP sayfasında listelenen opsiyon sözleşmeleri pay, pay endeksi ve dolar/TL üzerinedir. Altın için VİOP'ta vadeli işlem sözleşmeleri bulunur. Ürün listesi zamanla değişebileceği için güncel durumu borsadan kontrol edin. Ayrıntıları VİOP altın kontratı rehberimizde anlattık.

Bazı kaldıraçlı işlem platformlarında ya da bankaların yapılandırılmış ürünlerinde de getirisi opsiyona bağlı altın ürünleri görülebilir. Bu tür ürünlerin koşulları karmaşık olabilir. Kurumun SPK yetkisi olup olmadığını mutlaka kontrol edin. Kaldıraçlı platformların risklerini forex ve CFD ile altın işlemleri rehberimizde ele aldık.

Opsiyon haberlerini okurken nelere dikkat etmeli?

Haberlerde opsiyonla ilgili bir bilgi gördüğünüzde şu soruları sorun:

1. Hangi piyasadaki opsiyondan söz ediliyor?
2. Alım mı, satım opsiyonu mu?
3. Kullanım fiyatı ve vade ne?
4. Yüksek işlem hacmi kimin işlemi? Alıcı mı, satıcı mı?

Opsiyon verileri bazen fiyat beklentisinin göstergesi olarak sunulur. Ama tek başına geleceği göstermez. Bir kurum riskten korunmak için opsiyon alıyor olabilir. Bu, fiyatın o yöne gideceği anlamına gelmez. Tahminlerin nasıl okunacağını altın fiyatı tahmin edilebilir mi rehberimizde anlattık.

Ons fiyatının güncel seviyesini ons altın fiyat sayfamızdan takip edebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Opsiyon alırsam en fazla ne kaybederim? Opsiyonu yalnızca satın aldıysanız kaybınız ödediğiniz primle sınırlıdır. Komisyon ve masraflar da bu tutara eklenir.

Opsiyon satmak neden riskli? Satıcı primi peşin alır ama fiyat aleyhine giderse yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır. Zarar, alınan primin çok üstüne çıkabilir.

Altın opsiyonu fiziki altın teslimi sağlar mı? Bu, sözleşmenin uzlaşma kuralına bağlıdır. Birçok opsiyon nakdi uzlaşmalıdır ya da vadeli sözleşmeye dönüşür. İşlem öncesinde şartnameyi okuyun.

Gram altın için opsiyon var mı? Türkiye'de VİOP'ta listelenen opsiyonlar arasında altın yer almıyor. Güncel ürün listesini Borsa İstanbul'dan kontrol edin.