VİOP'ta Altın Kontratı Nedir, Kimler İçin Uygundur? Gram ve Ons Sözleşmeleri

Aracı kurum uygulamanızı açtığınızda VİOP sekmesinde "XAUTRY" ya da "altın" diye başlayan kodlar görüyorsunuz. Fiyatlar gram altına benziyor ama birebir aynı değil. Yanında vade ayları yazıyor. Merak ediyorsunuz: Bu, telefondan gram altın almanın başka bir yolu mu?

Kısa cevap hayır. VİOP'taki altın kontratı bir vadeli işlem sözleşmesidir. Altının kendisini değil, belirli bir tarihteki fiyatını alıp satarsınız. Vade sonunda elinize altın geçmez, kâr ya da zarar TL olarak hesaplanır.

Vadeli işlemin genel mantığını altında vadeli işlemler rehberimizde anlattık. Bu yazıda Türkiye'ye özgü tarafa odaklanıyoruz: Borsa İstanbul'daki altın sözleşmeleri, vade sonu fiyatının hesabı ve bu ürünü kimlerin, hangi amaçla kullandığı. Piyasa haberleri için Altın Yorumları ana sayfasına de göz atabilirsiniz.

VİOP nedir, altın kontratı nerede işlem görür?

VİOP, Borsa İstanbul'un Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nın kısaltmasıdır. Burada pay, endeks, döviz, kıymetli maden ve başka dayanak varlıklar üzerine sözleşmeler işlem görür.

Altın kontratları "kıymetli madenler vadeli işlem sözleşmeleri" başlığı altındadır. Bireysel yatırımcı bu piyasaya doğrudan giremez. VİOP üyesi bir aracı kurum ya da banka üzerinden yatırım hesabı açması gerekir.

İşlemlerin takası ve teminat yönetimi Takasbank tarafından yapılır. Takasbank merkezi karşı taraf olarak çalışır. Yani alıcı ile satıcı birbirini tanımaz, karşı taraf riski bu sistemle yönetilir.

Kuyumcu, banka ve borsa fiyatları arasındaki ilişkiyi merak ediyorsanız Borsa İstanbul Kıymetli Madenler Piyasası rehberimiz bu farkı anlatır. O piyasa fiziki altının işlem gördüğü yerdir. VİOP ise türev piyasadır.

Gram altın ve dolar/ons altın kontratları arasındaki fark

VİOP'ta altın için iki temel sözleşme türü bulunur:

TL/gram kontratı, Türkiye'deki gram altın alıcısının alıştığı birime yakındır. Fiyatında hem uluslararası ons fiyatı hem de dolar/TL kuru vardır. Dolar/ons kontratı ise kur etkisini dışarıda bırakır, sadece ons hareketine bağlıdır.

Bu ayrım önemli bir sonuç doğurur. Ons sabit kalsa bile kur yükselirse TL/gram kontratın fiyatı değişebilir. Kur ile gram altın arasındaki bağı dolar/TL kuru ve gram altın rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Sözleşme büyüklüğü: 1 gram ne demek?

Borsa İstanbul, 2014 yılında TL/gram altın sözleşmesinin büyüklüğünü 100 gramdan 1 grama indirdi. Gerekçe, bireysel yatırımcının daha düşük teminatla işlem yapabilmesiydi.

Sözleşme büyüklüğü, bir kontratın kaç birim altını temsil ettiğini gösterir. 1 gramlık sözleşmede fiyattaki her hareket, o sözleşme için 1 gramlık değişime karşılık gelir.

Basit bir örnekle düşünelim. Rakamlar gerçek değil, yalnızca mantığı göstermek için varsayımdır. 10 adet 1 gramlık kontratta alış yönlü pozisyonunuz olsun. Kontrat fiyatı gram başına 20 TL yükselirse pozisyonunuzda yaklaşık 200 TL lehte fark oluşur. Fiyat 20 TL düşerse aynı tutarda zarar oluşur. Bu fark, teminat hesabınıza günlük olarak yansır.

Sözleşme büyüklüğü, fiyat adımı ve diğer şartlar zamanla değişebilir. İşlem öncesinde Borsa İstanbul'un güncel sözleşme şartnamesine bakın.

Vade sonu fiyatı nasıl belirlenir?

Bu, VİOP altın kontratını Türkiye'ye özgü kılan en ilginç ayrıntıdır. Vade sonunda hesaplaşma, kendi kendine oluşan bir fiyatla değil, dışarıdaki iki referansla yapılır.

Borsa İstanbul duyurusuna göre yöntem şöyledir:

1. Ons fiyatı: Son işlem günü Londra'da öğleden sonra belirlenen LBMA Altın Fiyatı (LBMA Gold Price PM) alınır.
2. Kur: Merkez Bankası'nın saat 15.30'da açıkladığı gösterge niteliğindeki dolar satış kuru kullanılır.
3. Dönüşüm: Dolar/ons fiyatı bu kurla TL/grama çevrilir.

Dolar/ons kontratında ise kur dönüşümü yapılmaz. Doğrudan Londra'daki öğleden sonra fiyatı esas alınır.

Bu yapı şunu gösterir: Vade sonunda kontratın değeri, Kapalıçarşı ya da kuyumcu fiyatına göre değil, uluslararası referans fiyata göre belirlenir. LBMA fiyatının nasıl oluştuğunu LBMA Good Delivery rehberimizde ve troy ons rehberimizde kısaca bulabilirsiniz.

Neden fiziki altın teslim edilmez?

VİOP altın kontratları nakdi uzlaşmalıdır. Yani vade sonunda kimse kimseye külçe vermez. Pozisyonun kârı ya da zararı TL olarak hesaplanır ve hesaba yansır.

Bu durum iki şeyi açıkça ortaya koyar:

• VİOP'ta altın kontratı almak, fiziki altın biriktirmek değildir.
• Kontratı elde tutarak "vade sonunda altınımı alırım" diye bir plan yapılamaz.

Fiziki altına dayalı ama borsada işlem gören bir ürün arıyorsanız, farklı yapıları Darphane altın sertifikası rehberimizde ve altın BYF rehberimizde anlattık.

İşlem saatleri ve günlük fiyat limitleri

VİOP'ta normal seans hafta içi sabah başlar, akşamüstü biter. Bazı sözleşmeler için ayrıca bir akşam seansı vardır. Yarım günlerde ve yılın son iş gününde saatler kısalır. Güncel seans saatlerini Borsa İstanbul'un VİOP sayfasından kontrol edin.

TL/gram altın kontratlarında günlük fiyat değişim limiti uygulanır. Borsa İstanbul, olağanüstü piyasa koşullarında bu limitleri geçici olarak artırabildiğini daha önce duyurmuştur. Limit, fiyatın bir günde ne kadar hareket edebileceğine üst sınır koyar. Ama bu, zararınızın sınırlı olduğu anlamına gelmez. Fiyat birkaç gün üst üste aynı yöne gidebilir.

Gece saatlerinde ons fiyatı Londra ve New York'ta işlem görmeye devam eder. Ertesi sabah VİOP açıldığında fiyat önceki kapanıştan farklı bir seviyeden başlayabilir. Gece yaşanan fiyat hareketlerini altın fiyatları neden gece değişir rehberimizde anlattık.

VİOP altın kontratı kimler için uygundur?

Bu bir tavsiye değil, ürünün hangi ihtiyaçlar için tasarlandığına dair bir çerçevedir. VİOP altın kontratını kullananlar genellikle üç gruba ayrılır:

• Riskten korunmak isteyen işletmeler: Örneğin elinde altın stoğu olan bir kuyumcu, fiyat düşüşü riskine karşı satış yönlü pozisyon açabilir. Bu, stoğun değer kaybını kısmen dengeleyebilir.
• Altın borcu ya da alacağı olanlar: Gelecekte altın ödemesi yapacak bir işletme, fiyat artışı riskine karşı alış yönlü pozisyon kullanabilir.
• Kısa vadeli fiyat hareketini izleyenler: Fiyat yönü üzerine pozisyon alan yatırımcılar. Bu grup kaldıraç nedeniyle en yüksek riski taşır.

Kimler için uygun olmadığı da en az bu kadar açıktır:

• Ekranı her gün takip edemeyecek olanlar
• Ek teminat istendiğinde hesaba para ekleyemeyecek olanlar
• Fiziki altın biriktirmek isteyenler
• Teminat, uzlaşma ve vade kavramlarını henüz oturtmamış olanlar

Aracı kurumlar türev ürünlerde yatırımcıya risk bildirim formu imzalatır. Ürünün size uygun olup olmadığını değerlendiren bir test de yapabilir. Bu formları okumadan onaylamayın.

İşlem açmadan önce kontrol listesi

VİOP'ta altın kontratı düşünüyorsanız önce şu soruları yanıtlayın:

1. Hangi kontratı izliyorum: TL/gram mı, dolar/ons mu?
2. Sözleşme büyüklüğü ve fiyat adımı nedir?
3. Başlangıç ve sürdürme teminatı ne kadar?
4. Vade ayı ve son işlem günü ne zaman?
5. Aracı kurum komisyonu ve borsa payı ne kadar?
6. Teminat yetmezse aracı kurum pozisyonumu hangi koşulda kapatır?
7. Elde edilen kazancın vergilendirmesi nasıl? Güncel durumu Gelir İdaresi Başkanlığı'ndan kontrol edin.

Altın fiyatını etkileyen veri günlerini ekonomi takviminden izlemek de işe yarar. Ama takvim, fiyatın yönünü söylemez. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Sık sorulan sorular

VİOP'ta altın kontratı alırsam altınım olur mu? Hayır. Sözleşmeler nakdi uzlaşmalıdır. Vade sonunda size fiziki altın değil, TL cinsinden kâr ya da zarar yansır.

VİOP gram altın fiyatı neden kuyumcudaki fiyattan farklı? Kontrat ileri bir vadeye aittir ve uluslararası referans fiyata bağlanır. Kuyumcu fiyatında ise makas, işçilik ve yerel arz talep etkisi vardır.

Hafta sonu VİOP'ta işlem yapılır mı? Hayır. VİOP hafta içi işlem görür. Hafta sonu ons fiyatı da genellikle büyük ölçüde durur, pazartesi açılışta farklar görülebilir.

VİOP'ta altın opsiyonu var mı? Borsa İstanbul'un VİOP sayfasında listelenen opsiyonlar pay, endeks ve dolar/TL üzerinedir. Altın için vadeli işlem sözleşmeleri bulunur. Güncel ürün listesini borsadan kontrol edin.