Elektronik Atıklardan Altın Geri Kazanımı Nasıl Yapılır?

Çekmecede bir kenara atılmış iki eski telefon, kullanılmayan bir dizüstü bilgisayar, bozuk bir modem. Sosyal medyada "eski telefonlardan altın çıkardım" videolarını izleyince insan ister istemez düşünüyor: Bunların içinde gerçekten altın var mı, değerlendirilebilir mi?

Evet, elektronik cihazların içinde az miktarda altın bulunur. Ama bu altını geri kazanmak, ev ortamında yapılacak bir iş değildir. Endüstriyel tesislerde, çok miktarda atığın birlikte işlenmesiyle yapılır.

Bu rehberde elektronik atıktaki altının nerede olduğunu, lisanslı tesislerde hangi aşamalardan geçtiğini, evde denemenin neden tehlikeli olduğunu ve Türkiye'de eski cihazlarınızı nereye verebileceğinizi anlatıyoruz. Eski takıların geri dönüşümünü ise ayrıca altın geri dönüşümü rehberimizde ele aldık. Diğer rehberlerimize Altın Yorumları ana sayfasından ulaşabilirsiniz.

Elektronik cihazlarda altın nerede bulunur?

Altın, elektronikte temasın kesintisiz ve uzun ömürlü olması gereken yerlerde kullanılır. Paslanmadığı ve elektriği iyi ilettiği için çok ince bir kaplama yeterlidir. Bu kullanımın nedenlerini altının sanayide kullanımı rehberimizde anlattık.

Bir cihazda altının en sık bulunduğu yerler şunlardır:

• Devre kartları: Özellikle anakartlar ve telefon kartlarındaki temas yüzeyleri.
• Konektörler: Kart kenarlarındaki sarı şeritler, soket ve kablo uçları.
• İşlemci ve yongalar: Pinler ve çipin içindeki ince bağlantı telleri.
• SIM kart ve bellek kartı yuvaları: Küçük temas noktaları.

Elektronik atıkta altın yalnız değildir. Bakır, gümüş, paladyum gibi başka değerli metaller de bulunur. Bu yüzden elektronik atıklara bazen "kentsel maden" denir. Bir ton devre kartındaki değerli metal oranı, pek çok doğal cevherden yüksek olabilir. Ama bu metaller plastik, cam, seramik ve başka maddelerle sıkıca iç içedir.

Tek bir telefondan altın çıkarmak neden mantıklı değil?

Bir telefondaki altın, gram cinsinden çok küçük bir miktardır. Takılardaki altından farklı olarak cihazın her yerine ince katmanlar halinde dağılmıştır. Ayrı bir parça olarak sökülüp alınamaz.

Bu altını ayırmak için önce cihazın içindeki plastikten, bakırdan ve diğer metallerden kurtulmak gerekir. Bu da yüksek sıcaklık, güçlü kimyasallar ve özel ekipman ister. Tek bir telefon için harcanacak emek ve risk, elde edilecek altının değerinden çok daha büyüktür.

Bu iş ancak büyük ölçekte anlam kazanır. Tesisler binlerce ton atığı bir arada işler. Böylece her cihazdaki küçük miktarlar toplanıp ekonomik bir hacme ulaşır.

Lisanslı tesislerde altın nasıl geri kazanılır?

Endüstriyel geri kazanım, birbirini izleyen birkaç aşamadan oluşur. Ayrıntılar tesise ve kullanılan teknolojiye göre değişir, ama genel akış şöyledir:

1. Toplama: Eski cihazlar belediye toplama noktaları, satış noktaları ve lisanslı toplayıcılar aracılığıyla toplanır.
2. Ön işlem ve söküm: Piller ve bataryalar ayrılır. Bu adım önemlidir, çünkü lityum piller parçalama sırasında yangına yol açabilir. Cıva içeren lambalar, ekranlar ve tehlikeli bileşenler de ayrıca ele alınır.
3. Parçalama ve ayırma: Kartlar ve parçalar öğütülür. Mıknatıslar demiri, başka yöntemler alüminyumu ve plastiği ayırır. Değerli metal içeren kısım bir konsantre halinde toplanır.
4. Eritme (pirometalurji): Devre kartları çoğu zaman büyük metal izabe tesislerinde eritilir. Altın ve diğer değerli metaller, bakırla birlikte eriyiğin içinde toplanır.
5. Ayrıştırma: Bakır elektrolitik yöntemle saflaştırılırken, altın ve gümüş gibi metaller ayrı bir çamur içinde birikir. Bu çamurdan değerli metaller ayrıca geri kazanılır.
6. Kimyasal yöntemler (hidrometalurji): Bazı tesislerde metaller özel çözeltilerle çözülüp seçici olarak geri alınır. Daha az zararlı kimyasallar ve bakteri kullanan yöntemler üzerine de çalışmalar sürüyor.
7. Rafinasyon: Son aşamada altın yüksek saflığa getirilir ve külçe ya da granül haline dökülür.

Rafineriden çıkan altın, madenden gelen altından ayırt edilemez. Aynı saflıktaki altın, aynı şekilde takıya, külçeye ya da yeniden elektroniğe dönüşebilir.

Evde altın çıkarmaya çalışmak neden tehlikeli?

İnternette bu işin evde yapılabileceğini gösteren videolar dolaşıyor. Bunları denemeyin. Nedenleri açık:

• Zehirli gazlar: Kullanılan güçlü asitler, solunduğunda ciddi zarar veren gazlar açığa çıkarır. Kapalı bir mutfakta ya da balkonda bu gazlardan korunmak mümkün değildir.
• Yanık ve yangın: Asitler cildi ve gözleri ağır biçimde yakar. Piller ve kartlar ısıtıldığında yangın çıkabilir.
• Kablo ve plastik yakmak: Kablo kaplamalarını ya da kartları yakarak metal ayırmaya çalışmak, sağlığa çok zararlı dumanlar üretir.
• Atık sorunu: İşlemden kalan asitli ve metalli sıvılar tehlikeli atıktır. Lavaboya ya da toprağa dökülmesi çevreye zarar verir ve yasal sorumluluk doğurabilir.
• Düşük kazanç: Bütün bu riskler sonunda elde edilen altın, genellikle harcanan malzeme ve emeği karşılamaz.

Dünyanın bazı bölgelerinde elektronik atıkların denetimsiz ortamlarda yakılarak ya da asitle işlenmesi, çalışanların ve çevrede yaşayanların sağlığına ciddi zararlar verdiği için uluslararası raporlara konu olmuştur. Elektronik atık bu yüzden düzenlenmiş bir alandır.

Türkiye'de elektronik atığınızı nereye verebilirsiniz?

Türkiye'de bu konu, Resmî Gazete'de 26 Aralık 2022'de yayımlanan Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Bu yönetmelik, 2012 tarihli eski düzenlemenin yerini almıştır. Yönetmeliğin güncel metnine Mevzuat Bilgi Sistemi'nden ulaşabilirsiniz.

Eski cihazınızı değerlendirmek için genellikle şu yollar vardır:

1. Belediye toplama noktaları: Pek çok belediyenin elektronik atık kutuları ya da atık getirme merkezleri bulunur.
2. Satış noktaları: Bazı elektronik mağazaları ve operatör bayileri eski cihazları kabul eder. Yeni cihaz alırken sormanız yeterli.
3. Lisanslı toplama ve işleme firmaları: Kurumsal ya da toplu atıklar için bu firmalarla çalışılabilir. Firmanın çevre lisansı olup olmadığını sorun.

Cihazı vermeden önce kişisel verilerinizi unutmayın. Telefonu fabrika ayarlarına döndürün, hesaplarınızdan çıkış yapın, SIM ve hafıza kartını çıkarın. Bilgisayarlarda diski güvenli biçimde silin ya da sökün.

Elektronik atığı kuyumcuya satabilir misiniz?

Hayır. Kuyumcular ayarı belli takı ve ziynet altınlarıyla çalışır. Bir devre kartındaki altını ölçüp almaları mümkün değildir. Bu yüzden "eski telefonumu bozdurayım" diye kuyumcuya gitmenin bir karşılığı yoktur.

Bazı hurdacılar devre kartlarını kilo hesabıyla toplayabilir. Ama bireysel bir kişi için elde edilen tutar genellikle çok düşüktür. Önemli olan, atığın lisanslı bir zincire ulaşmasıdır. Kimden alındığı belirsiz atıklar denetimsiz işlenirse yukarıdaki sağlık ve çevre sorunları doğar.

Asıl değer bireysel değil, toplumsaldır. Toplanan her cihaz, yeni madencilik ihtiyacının küçük bir bölümünü karşılar. Madencilikteki çevre tartışmalarını altın madenciliğinde siyanür ve çevre rehberimizde, dünya altın arzını ise dünya altın üretimi rehberimizde anlattık.

Altınla ilgili birikim konularında ise kuyumcuya gittiğinizde bilmeniz gerekenleri hurda altın nasıl bozdurulur rehberimizde bulabilirsiniz. Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir.

Sık sorulan sorular

Bir telefonda ne kadar altın vardır? Çok az. Gram cinsinden küçük bir miktardır ve cihazın içine ince katmanlar halinde dağılmıştır. Tek bir telefondan bireysel olarak altın çıkarmak ekonomik değildir.

Elektronik atıktan çıkan altın gerçek altın mı? Evet. Rafineride yüksek saflığa getirilen altın, madenden çıkan altınla aynıdır. Takı, külçe ya da elektronikte yeniden kullanılabilir.

Evde asitle altın ayırmak yasal mı? Tehlikeli kimyasallarla çalışmak ve oluşan atığı uygunsuz biçimde atmak hem sağlığa zararlıdır hem de çevre mevzuatı açısından sorun doğurabilir. Bu işin lisanslı tesislerde yapılması gerekir.

Eski cihazımı nereye atmalıyım? Belediyenin elektronik atık toplama noktalarına, eski cihaz kabul eden satış noktalarına ya da lisanslı toplama firmalarına verebilirsiniz. Önce kişisel verilerinizi silmeyi unutmayın.