Altın Madenciliğinde Siyanür ve Çevre: Merak Edilenler

Bir altın madeni haberlere çıktığında çoğu zaman aynı kelime de başlıkta yer alır: siyanür. Kimi haber bunu kaçınılmaz bir teknik olarak anlatır, kimi büyük bir tehlike olarak. Okur olarak arada kalmanız çok doğal.

Bu rehber taraf tutmak için yazılmadı. Siyanürün altın üretiminde ne işe yaradığını, hangi yöntemlerle kullanıldığını ve risklerin tam olarak nereden doğduğunu sade bir dille anlatıyoruz. Ayrıca bir maden projesi hakkında kamuya açık bilgiyi nasıl okuyabileceğinizi de gösteriyoruz.

Türkiye'de madenciliğin genel aşamalarını daha önce Türkiye'de altın madenciliği rehberimizde anlattık. Burada yalnızca siyanür ve çevre konusuna odaklanıyoruz. Altınla ilgili diğer rehberler Altın Yorumları ana sayfasında yer alıyor.

Siyanür altın madenciliğinde ne işe yarar?

Birçok yatakta altın, gözle görülebilecek parçalar halinde bulunmaz. Kayaç içine son derece ince taneler halinde dağılmıştır. Ton başına düşen altın çoğu zaman yalnızca birkaç gram düzeyindedir. Bu altını kırma ve elemeyle ayırmak pratikte mümkün olmaz.

Siyanür burada bir çözücü görevi görür. Seyreltik bir siyanür çözeltisi, oksijen varlığında altınla birleşir ve suda çözünen bir bileşik oluşturur. Böylece kayaçtaki altın sıvıya geçer. Sonra bu sıvıdan altın, aktif karbon gibi yöntemlerle geri toplanır.

Yöntemin kökeni 19. yüzyılın sonlarına uzanır. O tarihten bu yana düşük tenörlü yatakların işlenmesini mümkün kılan başlıca tekniklerden biri olmuştur. Bugün dünya altın üretiminin büyük bölümünde bu kimyadan yararlanılır.

Siyanür kullanmayan yöntemler de vardır. İri taneli altında yerçekimiyle ayırma işe yarar. Bazı cevherlerde flotasyon kullanılır. Tiyosülfat gibi alternatif çözücüler üzerine de çalışmalar yapılıyor. Ama hangi yöntemin seçileceği, yatağın mineral yapısına bağlıdır.

Yığın liçi ve tank liçi: İki farklı yöntem

Siyanürün cevherle buluşma biçimi, risk tartışmalarında büyük fark yaratır. İki temel yaklaşım vardır.

Yığın liçi: Kırılmış cevher, altı geçirimsiz örtülerle kaplanmış geniş alanlara yığılır. Siyanür çözeltisi yığının üzerine damlatılır ya da püskürtülür. Çözelti cevherin içinden süzülüp altta toplanır. Bu yöntem genellikle çok düşük tenörlü cevherlerde tercih edilir.

Tank liçi: Cevher ince toz haline öğütülür ve büyük tanklarda çözeltiyle karıştırılır. Süreç kapalı tesislerde yürür. Ardından kalan atık, atık barajı denilen tasarlanmış depolama alanlarına gönderilir.

Her iki yöntemde de asıl konu, siyanürün kontrollü bir devre içinde kalmasıdır. Sorunlar genellikle bu devrenin dışına taşan durumlarda ortaya çıkar.

Riskler tam olarak nereden doğar?

Siyanür, yüksek dozda canlılar için zehirli bir kimyasaldır. Bu kimse tarafından tartışılmaz. Tartışma, bu maddenin nasıl taşındığı, depolandığı, kullanıldığı ve nasıl etkisiz hale getirildiği üzerinedir.

Uzmanların en sık dile getirdiği risk noktaları şunlardır:

• Taşıma ve depolama: Siyanürün tesise ulaşana kadar kaza riski taşıması.
• Taban sızıntısı: Yığın liçi alanlarında örtüde oluşabilecek bir yırtığın çözeltiyi toprağa ve yer altı suyuna ulaştırması.
• Atık barajı güvenliği: Barajın taşması ya da yıkılmasıyla atığın çevreye yayılması.
• Şev duraylılığı: Büyük yığınların kayması ya da çökmesi.
• Aşırı yağış: Tasarımda öngörülenden fazla suyun sistemi zorlaması.
• Kapanış sonrası: Maden kapandıktan yıllar sonra da sürmesi gereken izleme işinin ihmal edilmesi.

Siyanürün bir özelliği de doğada kalıcı olmamasıdır. Güneş ışığı, hava ve bakteriler etkisiyle zamanla parçalanabilir. Ancak bu, bir sızıntının zararsız olduğu anlamına gelmez. Kısa sürede yüksek derişime maruz kalan bir dere, balıklar ve diğer canlılar için ölümcül olabilir. Ayrıca cevherdeki ağır metaller ayrı bir risk kaynağıdır ve siyanürle birlikte değerlendirilmelidir.

Dünyada ve Türkiye'de hangi olaylar gündem oldu?

Konunun neden bu kadar hassas olduğunu birkaç olay iyi gösterir.

2000 yılının başında Romanya'daki Baia Mare'de bir altın tesisinin atık barajı taştı. Siyanür içeren su Tisza ve Tuna nehirlerine ulaştı. Komşu ülkelerde de büyük balık ölümleri yaşandı. Bu olaydan sonra, Birleşmiş Milletler Çevre Programı öncülüğünde sektör, gönüllü bir Uluslararası Siyanür Yönetim Kodu hazırladı. Kod taşımadan acil durum planına kadar uygulama standartları içerir. Ama yasal bir zorunluluk değildir.

Türkiye'de siyanür tartışması 1990'lı yıllarda İzmir Bergama'daki Ovacık projesiyle geniş kitlelere ulaştı. Köylülerin itirazları ve açılan davalar uzun yıllar gündemde kaldı.

Şubat 2024'te ise Erzincan İliç'teki Çöpler madeninde yığın liçi alanında büyük bir toprak kayması yaşandı. Dokuz işçi hayatını kaybetti. Olay yığın liçi sahalarındaki duraylılık ve izleme konularını yeniden gündeme taşıdı. Yargı süreci ve teknik incelemelerle ilgili güncel bilgileri resmî açıklamalardan takip etmek gerekir.

Türkiye'de siyanürlü madencilik nasıl denetlenir?

Bir maden projesi, üretime başlamadan önce Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) sürecinden geçer. Bu süreçte projenin su, toprak, hava ve canlılar üzerindeki olası etkileri raporlanır. Halkın katılımı toplantısı yapılır ve dosya belirli bir süre kamuya açık tutulur.

Atıkların yönetimi için ayrıca Maden Atıkları Yönetmeliği vardır. Yönetmelik 2015'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve sonradan değişiklikler gördü. Atık barajlarını, üretimi biten yığın liçi alanlarını ve diğer atık depolama tesislerini kapsar. Siyanürün ölçülme biçimine dair tanımlar da içerir.

Bu düzenlemelerin ayrıntıları ve sınır değerleri değişebilir. Güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi'nden ve Resmî Gazete'den kontrol edin. Bir haberde "yasal sınır" ifadesi geçiyorsa, hangi yönetmeliğin hangi sürümüne dayandığını sormak iyi bir alışkanlıktır.

Siyanürün etkisiz hale getirilmesi de denetimin parçasıdır. Tesisler, atığı depolamadan önce siyanürü parçalayan arıtma süreçleri kullanabilir. Hangi yöntemin kullanıldığı ve izleme sonuçları, projenin izin belgelerinde ve raporlarında yer alır.

Bir maden projesi hakkında bilgiyi nasıl okursunuz?

Madencilik tartışmaları çoğu zaman sert geçer. İki tarafın da güçlü görüntüleri ve iddiaları olur. Sağlıklı bir fikir oluşturmak için şu sorular işinizi kolaylaştırır:

1. Hangi yöntem kullanılıyor? Yığın liçi mi, tank liçi mi? Risk noktaları buna göre değişir.
2. ÇED dosyası nerede? Dosya kamuya açıktır. Su kaynakları, atık tesisi tasarımı ve izleme planı bölümlerine bakın.
3. İzleme verisi kimden geliyor? Şirketin kendi ölçümü, kamu denetimi ve bağımsız ölçümler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
4. Kapanış planı var mı? Maden bittiğinde sahanın nasıl rehabilite edileceği ve bunun teminatı açık mı?
5. Haber neye dayanıyor? Tek bir fotoğraf ya da video, sahanın tamamını anlatmayabilir. Ölçüm sonucu ve resmî belge arayın.

Bu sorular sizi "madencilik iyi" ya da "madencilik kötü" gibi kestirme cevaplardan uzaklaştırır. Her projenin kendi yeri, kendi tasarımı ve kendi denetim geçmişi vardır.

Altın alan biri olarak bu konu sizi nasıl ilgilendirir?

Kuyumcudan aldığınız bileziğin hangi madenden çıktığını bilmeniz pek mümkün değildir. Altın eritilip karıştırıldıkça izi kaybolur. Ama zincirin üst halkalarında bazı standartlar vardır.

Uluslararası külçe piyasasında rafinerilerin sorumlu tedarik kurallarına uyması beklenir. Londra Külçe Piyasası Birliği'nin sorumlu altın rehberi bunun bir örneğidir. Bu sistemin mantığını LBMA Good Delivery rehberimizde anlattık.

Bir başka yol da var olan altının yeniden kullanılmasıdır. Eski takıdan ya da elektronik atıktan elde edilen altın, yeni madencilik ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmaz ama bir kısmını karşılar. Bu konuları altın geri dönüşümü rehberimizde ve elektronik atıktan altın rehberimizde ele aldık.

Madenden çıkan altının dünya piyasasına nasıl ulaştığını da dünya altın üretimi rehberimizde bulabilirsiniz. Bu yazı yatırım ya da hukuki tavsiye değildir.

Sık sorulan sorular

Altın madeninde siyanür kullanmak yasal mı? Türkiye'de siyanürlü yöntemler, ÇED ve ilgili çevre mevzuatı çerçevesinde izin alınarak kullanılabilir. İzin koşulları ve sınır değerler için güncel mevzuata bakmak gerekir.

Siyanür doğada kalıcı mıdır? Siyanür güneş ışığı, hava ve mikroorganizmalarla zamanla parçalanabilir. Ama kısa süreli yüksek derişim bile canlılara zarar verebilir. Bu yüzden asıl önem, kontrollü kullanım ve arıtmadadır.

Kuyumcudaki altında siyanür kalıntısı olur mu? Hayır. Madenden çıkan altın rafineride yüksek saflığa getirilir. Takı ya da külçede siyanür kalıntısı bulunmaz.

Siyanür yerine başka bir yöntem kullanılamaz mı? Bazı cevherlerde yerçekimiyle ayırma ya da flotasyon kullanılabilir. Alternatif çözücüler üzerine çalışmalar sürüyor. Ancak ince taneli, düşük tenörlü yataklarda siyanür hâlâ yaygın yöntemdir.